ફિલ્મ: હલામણ જેઠવો - અધૂરો દૂહો પૂરો કરે એને સોન કાઠિયાણી વરે (Gujarat Talkies 41)

અધૂરો દૂહો પૂરો કરે એને સોન કાઠિયાણી વરે

બોલો હું કોણ છું? ઘર તો આખું લઇ લઉં. ને જગા પણ રોકું નહીં? આજે જરા રમત કરીએ. ઉખાણાં રમીએ. હું પૂછું. તમારે જવાબ કહેવાનો. સાચા જવાબો પણ અહીં જ છે. વાંચતા જાવ ને શોધતા જાવ. મજાની રમત હતી. દોસ્તો. પરિવાર. પ્રવાસ. મિજબાની. ખાસ તો પ્રેમીઓનું મિલન. ઉખાણાં જાદૂ કરતા. સૌ મળેલાને શોધતા. ને જડીને ફરી ખોવાઇ જતા. એક મસ્ત યુગલની વાત કહું. દેવકુમાર સરખો જવાન. ને છોકરી તો વાત ના પૂછો. જોબન કટોરો. આખેઆખો એની ઉપર ઢળેલો. અઢળક મઢળક છલક છલક. એની કમર બલખે. એ જોવા આખો મલક વલખે. મુખડું ધરે ત્યાં ઉજાસ. ને ફરે ત્યાં મધરાત. કોણ હતી આ ઢળકતી ઢેલ? મોરાણાના ધણી મૂળુભા મેરની એકની એક વ્હાલ સોયી દીકરી. ચોંસઠ કળાઓમાં પ્રવીણ. ચતુર. ગુણિયલ. કવયિત્રી પણ બહુ ઊંચા દરજાની. માથે હેલ લઇને નીકળે. ને જગતના જવાનિયાની તરસ હોઠે આવી જાય. બરડા પંથકમાં તો આ રૂપનારના જોબનના દૂહા ગવાય. ‘કાઠિયાણી કેડ પાતળી, હલકતી માથે હેલ્ય. બરડાહંદી બજારમાં ઢળકતી જાણે ઢેલ્ય’.

બાપને દીકરીનો માંડવો દેખાતો. પણ પાણીદાર ઘોડી પર પાઘડીનું ફૂમતું લહેરાવતા અસવારની ભાળ નહોતી. દીકરી, મોટાં રજવાડાં સામે પડતા આવશે. તું તૈયાર હો તો. હા, બાપુ તમારી આજ્ઞા. પણ એવો અસવાર ગોતજો જે મારાથી સવાયો હોય. એવો તો ક્યાં મળે દીકરી? બાપુ હું એક દૂહો લખું. અધૂરો. એનો મરમ સમજી જાણે. દૂહો પૂરો કરી જાણે. એની સાથે ફેરા લઇશ. ને રૂપાંગનાએ તો ઉખાણું રમતું મૂક્યું. ‘ઘણ વણ ઘડીયાં, એરણ આભડીયાં નહીં....’. સાથે શરત મૂકી. અધૂરો દૂહો પૂરો કરે. એને સોન કાઠિયાણી વરે. સોન કોઇને એક નજરે જોઇ લે, તો પેલો ભવ તરી જાય. એ વરે એના તો સાતે જનમ પાર. એને રાજરાણી બનાવવા કોણ તલપાપડ ન હોય? દૂહા સાથે મૂળુભા મેરનું વચન પણ હતું. પોતાનું રાજ ભેટ આપવા તૈયાર હતા. સોન જેને વરમાળા પહેરાવે તેને. પણ દૂહાનો જવાબ હોય તોને?

બાય-ધ-વે. પહેલાં ઉખાણાંનો જવાબ એ જ પેરેગ્રાફમાં છે હોંકે. દરેક ઉખાણાંમાં એમ જ હશે. નવું ઉખાણું પૂછું. બોલો હું કોણ? પાળીતો પણ શ્વાન નહીં. નકલ કરું પણ મર્કટ નહીં. આપો જવાબ. સોનનો અધૂરો દૂહો લઇને કાસદ રાજ રજવાડે. દેશ દેશાવર. ફરતો ફરે. અડધાને અડધું સમજાયું નહીં. અધૂરું પદ કોઇથી પૂરાયું નહીં. સોનનો બરોબરિયો મળવાના વાંધા હતા. ત્યાં સવાયો શોધવા નીકળ્યા. મૂળુભાની ફિકર વધતી ચાલી. કાસદ કાયમ વીલે મોંઢે પાછો ફરતો. સોન અંદરથી હરખાતી. ખાતરી હતી એને. એક જ જણ આ કરી શકશે. એનો સાજન. મોસાળથી પાછા ફરતા મારગમાં મળેલો. રસ્તામાં જ રાત થયેલી. ડાકુએ વેલડું રોકેલું. ત્યારે આ દેવકુમાર વ્હારે આવેલો. ડાકુને જેર કરી પોબારા ગણાવી દીધા. પછી રાતભર દૂહાની રંગત જામેલી. દેવકુમાર અને સોન. બંને અલગ વૃક્ષ હેઠે. ઘોડલાં. ગાડલાં. ને હૈયાં. આતમને અજવાળે છોડીને બેઠેલાં. ત્યાં સોન પદ રચે. અહીં દેવકુમાર જવાબ વાળે. સવારે મયૂર. શુક. મેના. સૃષ્ટી જાગ્યા ત્યાં સુધી. રંગલો જામ્યો’તો. ત્યાં જ હૈયાં દઇ દીધેલાં બંનેએ. પણ છૂટા પડતાં નામ ઠામ પૂછવાનું રહી ગયેલું. હવે છટકીને ક્યાં જશે? આ દૂહો તો ફક્ત એનું જ ગજું. એ જ પૂરો કરશે.

આપણી રમત આગળ ચલાવીએ. પોલું લાકડું પલકે. ને ગામ જોવા હલકે. બોલો હું કોણ? સોનનો દૂહો લઇ બારોટ ઘુમલી પહોંચ્યો. ત્યાં શિયાજી જેઠવાના રાજ ચાલે. મોટાભાઇ પછી ગાદી સંભાળવા બેઠેલો. વારસ તરીકે નહીં. સંચાલકની હેસિયતે. યુવરાજ જવાન થાય. વિદ્યામા પારંગત થાય. પછી એને રાજ સોંપીશ. શિયાજીએ ભાઇને વચન દીધેલું. એના મનની મુરાદ સાવ મેલી. યુવરાજને ગાદી સોંપવાનો એકેય ઉમળકો નહીં. સોન સુંદરીની વાતો એણેય સાંભળેલી. બુઢ્ઢાનેય તડપ કમ નહોતી. પરણેલો હતો છતાંય! જોડેજોડે મૂળુભાનું રજવાડું પડાવી ખાવાના અભરખા. મૂળુભા મેરના બારોટ આવ્યા. એનું ઢોલને ધબકારે શિયાજીએ સ્વાગત કરેલું. બારોટ દરબારમાં આવ્યા. દૂહો લલકાર્યો. ‘ઘણ વણ ઘડીયાં એરણ આભડીયાં નહીં....’ ને ત્યાં તો સામો જવાબ આવ્યો. ‘સરવડ સ્વાંત તણે મળે તો મોતી નીપજે’. સ્વાતિ નક્ષત્રમાંથી નીકળેલી પાણીની બુંદ. સીધી સમુદ્રની છીપમાં જાય. તો સાચું મોતી થાય. એને ઘાટઘુટ એરણ ઘણની ક્યાં જરૂર? બારોટ હરખ ઘેલો થઇ ગયો. ઘુમલીના યુવરાજે પડકાર ઝીલ્યો હતો. સોનનો દૂહો પૂરો કરી જવાબ વાળેલો. બારોટ તો સીધો મૂળુભા પાસે ગયો. સોનને ખબર આપી. એના તો અસ્તિત્વમાં શરણાયું ગાજવા લાગી.

મહેલથી દોડતી ગઇ વનમાં. પંખીઓ પાસે. ફૂલ, વૃક્ષને વળગીને વધામણાં આપવા. ત્યાં કોઇએ હાથ ઝાલી લીધો. જોયા વિના જ પામી ગઇ સોન. એનો હાથ ઝાલવાનું ગજું બીજા કોનું? કેવા ગોતી કાઢ્યા તમને? સોને સામો સવાલ કર્યો. તેં તો મને નામ ઠામ વિના ગોતી કાઢ્યો. હવે કહે જોઉં હું કોણ? મારું નામ શું છે? બોલ, બોલ મારું નામ. નહીં બોલું. મીઠી રકઝક મંડાણી. સોન ને પેલા દેવકુમાર શા જવાન વચ્ચે. મારા પતિનું નામ દઉં તો પાતક લાગે. એ બધા પાતક મારા માથે બસ. હવે નામ બોલ. આપણા લગ્નની પહેલી રાતે સંભળાવીશ. ના અત્યારે જ કહે. એ નામ મારા હૈયે છે. હોઠે છે. ત્યાંથી સાંભળી લોને? સોન ટાળવા માગતી હતી. શરમ નડતી. મરજાદ અડતી. ને જુવાન હઠે ચઢેલો. આજ તો તારી જીભે જ સાંભળવું છે. અંહં નહીં કહું. અરે કહેને. મારા સમ. હવે સોન અટવાઇ. સમ દીધા પછી. નામ બોલીને ચાલી જઇશ હોં? જુવાન હસતો રહ્યો. હા, હા, બોલ તો ખરી. તમે.... તમે છો, ઘુમલીના દરબાર. બાવીસ બરડાના ધણી. પણ નામ? યુવરજ અધીરો થયેલો.... મારું નામ શું બોલ સોન.... નામ તમારું.... શિયાજી જેઠવા. સ્તબ્ધ થઇ ગયો. શિયાજીનો ભત્રીજો. હલામણ આજે પોતે જ ઉખાણું થઇ ગયો. ‘હલામણ જેઠવો’.

‘સોન હલામણ’. ગુજરાત, સોરઠની અમર પ્રેમ કથા. બે ફિલ્મો બનેલી. પહેલી ૧૯૪૮માં. એની એક મજાની વાત કહું. દિલીપકુમારને એમાં પહેલો બ્રેક મળ્યો. એ પણ ગાયક તરીકે. અવિનાશ વ્યાસે પહેલ કરેલી. કનફ્યુઝ્ડ? આ પણ ઉખાણાં જેવી જ વાત. ‘તારી આંખનો અફીણી’. પડી ઓળખાણ? દિલીપ ધોળકિયા. ગાયક તરીકે એમની આ પહેલી ફિલ્મ. ‘સાવનની વાદલડી તું જા’. પ્રફુલ્લ દેસાઇની શબ્દ રચના. અમીરબાઇ કર્ણાટકી સાથે દિલીપ ધોળકિયાનું યુગલ ગીત. શરૂઆતમાં એમણે દિલીપકુમાર નામ રાખેલું. બીજી ફિલ્મ બની ૧૯૭૭માં. દિગ્દર્શક હતા દિનેશ રાવળ. એના સુપર હિટ ગીતો. અવિનાશ વ્યાસ અને કેશવ રાઠોડે લખેલા. અને સંગીત કોનું હશે બોલો? ગુજરાતના સવાયા સૂરધર. ગૌરાંગ વ્યાસ. એકેએક ગીત આજેય ગુજરાતને હૈયે હોઠે રમે. ‘માનો ગરબો રે રમે રાજને દરબાર’. ‘હરિ હરિ તે વનનો મોરલો ગિરધારી રે’. ‘મુને એકલી મેલીને રમે રાસ. રંગીલા કાન્હા હવે નહીં આવું તારી પાસ’. સ્નેહલતા ઉપેન્દ્રની રૂપેરી જોડીએ ફરી રંગ જમાવેલો.

શિયાજી જેઠવા. હલામણનો કાકો. યુવરાજના શબ્દો એણે પોતાને હાથે લખ્યા. દૂહો પૂરો કર્યો. પત્ર નીચે હલામણને બદલે પોતાનું નામ લખી દીધું. નર્યો લંપટ. નકરું કપટ. જોયુંને? આ પણ બહુ જૂનો ખેલ. કોઇનું કામ. કપટી સત્તાધારીનું નામ. સામા થાય એનું જીવવું ઝેર. કેદમાં પૂરે. અને એમ જ થયું. શિયાજીએ સોન ને એના પિતાને નિમંત્રણ મોકલ્યું. કપટથી જેલમાં પૂર્યા. રાજપાટ લખાવી લીધું. બળજબરી કરી. સોનને વશ કરવા. સોન કોઇને વશ થતી હશે? હલામણે વિદ્રોહ કર્યો. એણે ધાર્યું હોત તો એક ઝાટકે શિયાજી ઢેર. પણ નાના મોટાની મર્યાદા. હંમેશા સજ્જનને જ નડે. દુર્જનોને ક્યાં કોઇ સાનભાન? શિયાજીએ હલામણને રાજદ્રોહી ઠેરવ્યો. પર્વત. જંગલ. વગડા. વેરાન. ખૂંદતો ફરે. શિયાજી માટે સોન જેવી ચતુરાને કેદમાં રાખવી સહેલ નહોતી. લાગ જોઇ નાસી છૂટી. હલામણને શોધતી. રાન રાન ને વાન વાન ભટકતી વિજોગણ. છેક સિંધ પહોંચી. હાબે ડુંગર. અખાત્રીજને મેળે. ત્યાં તો આવશે જ. આવ્યો પણ ખરો હલામણ. બંને મળી શક્યા ખરા? હા, ઝૂરતા હૈયાં એક થયાં. પણ કેવી સ્થિતિમાં? નરાધમ શિયાજીના ગોઝારા તલસાટે બંનેની કેવી વલે કરી? બંને મળ્યા ત્યારે ઘણું મોડું થઇ ગયેલું. અરે હા, આપણું એક ઉખાણું રહી ગયું. ‘ચોટી મારી ઊડે નહીં. પગ મારા ડગે નહીં’. બોલો હું કોણ? જવાબ ઉપર જ ક્યાંક મળશે.

લોકકથા મુજબ તો સોન સતી થયેલાં. હલામણનું શીશ ખોળે ધરીને. ફિલ્મમાં એમ નહોતું. સર્જકોએ સતીપ્રથા અંગે સજાગ રહીને કામ કરેલું. વિજોગની અમાપ વિપદાનું બયાન હતું ફિલ્મમાં. શિયાજીના સિપાહી આખી ભોંય ધમરોળી વળેલા. સોન હલામણને શોધવા. મોટા ઇનામનું એલાન પણ કરેલું. ત્રણ વાત સંતાડી નહીં સંતાય. સોનનું રૂપ. હલામણની જુવાની. અને બંનેનો વિજોગ. ક્યાંક તો ઝડપાઇ જ જશે. માણસોથી સંતાતા. ભૂખ્યા તરસ્યા. ક્યાં લગી વગડા ખૂંદશે? એક તરફ રાજ. બીજી બાજુ ઇનામની લાલસુ પ્રજા. અને સોન હલામણ જેઠવો. શું થયું એમનું? કહી દઉં ચલો આજે. હૅપ્પી ઍન્ડિંગ ફિલ્મ છે. પણ અંત તમે ધારો છો એવોય નથી. એ ઉખાણું ઉકેલવા ફિલ્મ જોઇ લો. ઉમદા ફિલ્મ છે.... ‘હલામણ જેઠવો’ (સતી સોન). આ છે, ફિલ્મનું પૂરું નામ.

Viral Mehta

ફિલ્મ: શેતલને કાંઠે - સાહ્યબા, અબોલડાં હવે ભવના રહ્યાં (Gujarat Talkies 39)

સાહ્યબા, અબોલડાં હવે ભવના રહ્યાં

બલમો અડકો દડકો. સજની દહીં દડુકો. સાજણ દેવરાની વાંહળી વાજે. આણંલના રૂદિયે સાવણ ગાજે. રેશમી રતુંબલ લુગડાંમાં શોભતી. પહોંચે દડબડ દોડતી. દેવરો ગાયો ચરાવતો. ટીંબે બેઠો. વાંસળીમાં ગુલતાન. પાણિયારે હાથ પહોંચે એટલા થયેલા બંને. કોણ જાણે શું સમજતા હશે? વડલા પાછળ સંતાવું. ત્રાંસી નજરે જોવું. નજર ટકરાય તો હોઠ દબાવી. મોં સંતાડી મલકવું. કોણ શીખવે? આવડાં નખ જેવડાં સાહ્યબો ને સજની. દી’ આખો ભેળા ને ભેળા. આણંલ ઘેરથી ભાથું લઇને આવે. બંને એકમેકને હેતના કોળિયા જમાડે. રાતે કો’ક ફળિયામાં ગામ આખું ભેળું થાય. શેત્રુંજીના ટાઢાબોળ વાયરે. છલકાતા ઉજમને ડાયરે. અલક-મલકની વાતો ચાલે. બીજાં છોરાં તો માયોની હોડમાં ભરાણા હોય. બીજી ત્રીજી ઊંધ ખેંચતા. ત્યારે આ બે નાનકા આશક-માશક કાન દઇને વારતા સાંભળે. કોની? દેશની સૌથી એનોખી પ્રેમ કથાની. સાંભળી છે? ચલો કહું આજે. દેવરા, આણંલની વાત જરા વાર રહીને કરીએ.

એક દિલ્હીનો રાજો. એક કનૌજનો રાણો. બંને વચ્ચે બચપણથી વેરનાં વાવેતર. થાય જને? વડીલોના વાંકે. બંગાળના એક રાજા હતા. બલ્લાલ સેન. દિલ્હીની ગાદી પણ અનંગપાલ સેન હાથમાં. બલ્લાલનું બીજું નામ. એમને બે અતિ સ્વરૂપવાન દીકરીઓ. એક રૂપસુંદરી. એક કમલાદેવી. રૂપસુંદરીના લગ્ન કનૌજ થયેલા. કનૌજ ઉત્તર પ્રદેશ. પૌરાણિક કાળનું કન્યકુબ્જ. રાજા હર્ષવર્ધનની નગરી. ત્યાંના રાજા વિજયપાલ સાથે. રૂપસુંદરીને એક પુત્ર રાજા જયચંદ. બીજી રાજકુમારીના લગ્ન અજમેર થયા. અજમેર. અજય મેરુ. ત્યાંના રાજા સોમેશ્વર ચૌહાણ સાથે. એમને એક દીકરો ને એક દીકરી. પૃથ્વીરાજ અને પ્રથા. પ્રથાના લગ્ન ચિત્તોડના રાણા સમરસંગ સાથે થયા. આમ તો આખો મામલો વૅલ સેટલ્ડ. કોઇ જફા નહોતી. જયચંદ ને પૃથ્વિરાજ બંને. બંને પ્રતાપી. વહીવટ કુશળ. વિવાદ વારસાઇનો કોઇ પ્રશ્ન જ નહોતો.

સમસ્યા દિલ્હીમાં હતી. હોય જ ને! દિલ્હીની ગાદીનો કોઇ વારસ નહોતો. કહું તો છું. આ આજકાલનો નહીં. દિલ્હીમાં બહુ જૂનો પ્રૉબલેમ છે. જયચંદ અને પૃથ્વીરાજના નાનાને દીકરો નહીં. એટલે દીકરીના દીકરાને દિલ્હી સોંપવાનો ઇરાદો. પૃથ્વીરાજના યશ, નામના અજમેરથી ચોમેર ફેલાયા હતા. નાનાજીએ દિલ્હી પૃથ્વીરાજને સોંપ્યું. એટલે વેર ગંઠાયું. જયચંદ પૃથ્વીરાજનો દુશ્મન બન્યો. પૃથ્વીરાજ, કહેવાય છે, અત્યંત આકર્ષક પુરૂષ હતો. રીયલ હૅન્ડસમ. એને અનેક રાણીઓ. ખ્યાતિ, પ્રસિદ્ધિ, શૂરવીરતાની કથા ગાથાઓ કનૌજ પણ પહોંચેલી. દુશ્મનને ગામ. ત્યાં તો આખા ગામથી વહેલી પહોંચે. કનૌજની રાજકુંવરી એટલે મહાસુંદરી. એના જેવું રૂપ કોઇનું નહીં. સંયોગિતા. સંયુક્તા. ઇન્દ્રલોકની અપ્સરાઓ ઝાંખી લાગે એવી સુંદર. પૃથ્વીરાજની વાતો એણે પણ સાંભળેલી. સંયોગિતાની રૂપલહેરી દિલ્હી સુધી પહોંચેલી. પૃથ્વિરાજ સંયુક્તા એકબીજાને મળ્યા નહોતા. છતાં, સ્નેહ પાંગરેલો. કાસદ, ખબરીની ગુપ્ત આવનજાવન રહેતી. છાની રહે? એ પણ જયચંદથી? એને પીઠ પાછળ ખેલાતા ફાગનો તાગ મળ્યો. પૃથ્વીરાજ સાથે સંબંધ? પોતાની જ દીકરીનો? જયચંદને કદાપિ માન્ય ન હોય. પૃથ્વિરાજ જેવા બળિયાને જંગમાં જીતવો અસંભવ હતો. જયચંદે યુક્તિ કરી. સંયુક્તાનો સ્વયંવર યોજાયો. દેશ-વિદેશના રાજા મહારાજાઓ આવેલા. પૃથ્વીરાજને આમંત્રણ નહોતું. આ પહેલું અપમાન. બીજું અપમાન? દરબાર મંડપની બહાર. દ્વારપાળને સ્થાને. પૃથ્વીરાજની મૂર્તિ. સંયુક્તા મંડપમાં પ્રવેશી. કોઇ સામે જોયા વિના સીધી દરવાજે પહોંચી. મૂર્તિને વરમાળા પહેરાવી દીધી. પૃથ્વીરાજ ત્યાં જ હતો. મૂર્તિ પાછળ. ઘોડો પણ તૈયાર. એક જ ઠેકડામાં બંને ઘોડા પર સવાર. અપહરણ. સ્વયંવરના માંડવેથી. સંયુક્તાની મરજીથી.

રંગ છે.... રંગ છે.... ડાયરાને રંગ છે.... આહિરોએ સાદ કર્યો. દેવરા, આણંલના નેણલે પણ જોબનિયાં ટકરાયા. પ્રીતના પલાખા ગણતા બંને જવાન થયા. પણ આણંલ, હું અપહરણમાં નથી માનતો. કાં, દેવરા? મને કોઇ બીજો પરણી જાય તો? એ અસંભવ છે. તારે માંડવે તો મારી જ ઘોડી હણહણશે આણંલ દે. બપોરના ભાતનો કોળિયો ભરતા દેવરાએ કીધું. ને વાયુ વાયો. આણંલના ખુલ્લા ઘનઘોર કેશ લહેરાયા. કાં, તારા વાળ ખુલ્લા? બંધાવવા છે. કોઇ ગોરા મરદ પાસે. બહુ રૂડો ઇશારો હતો. હું બાંધું તો નહીં હાલે આણંલ દે? લાવ સરસ ચોટલો ગૂંથી દઉં. એ જ તો જોઇતું’તું. કાંડે બાંધેલો દોરો દેવરાના હાથમાં દીધો. લે ગૂંથી દે ચોટલો. ને છેડે એવી ગાંઠ બાંધ. કે સાત ભવેય ના છૂટે. ‘ચોટલો ચાર જ હાથ. ગૂંથ્યો ગોરે માણસે. એના ગુણની વાળેલ ગાંઠ. દોરો બાંધે દેવરો’.

ક્યાંક આ વિષે માન્યતા છે. કુંવારી કન્યાનો ચોટલો. જરાય ખોલ કે ભૂલ વિના. કોઇ ગબરૂ કુંવારો જવાન બાંધે. તો બંને એકમેકના થઇને રહે. સાત ભવ સુધી. આજકાલ તો જો કે.... તમને ખબર જ હતીને? અહીંયા આપ્પડી કૉમેન્ટ આવશે. તો લો ત્યારે, સટ્ટાક.... બદલાઇ ગયું હવે બધું. નહીંતર કહેવાય છે. ચોટલોવાળે એ નારી ડરે, ડગે, હારે, થાકે નહીં. ભ્રમણા, ભયની એને કોઇ ફિકર નહીં. એનું ચિત્ત, ચૈતન્ય, વિવેકબુદ્ધિ, ચાતુર્ય સજાગ રહે. એના મનોરથને બળ મળે. એનું ને એના પરિવારનું જીવન સફળ બને. ખુલ્લા કેશ ત્યાગ, વૈરાગનું પ્રતીક માનવામાં આવે.

પુરૂષો પણ શિખા રાખતા. એના સંસ્કાર, મોભો, મર્યાદા જાળવતા. એ તો જમાના જ ગયા. શિખાથી એમની વૃત્તી ભટકતી નહીં. ધ્યેય સ્પષ્ટ રહેતું. શિખાને ગાંઠ વાળતા. વર્ષો પહેલા એક જણે શિખા છોડેલી. યાદ છેને? બધા ધ્યેય. લક્ષ એક તરફ. આખી દુનિયા. લશ્કરો એક તરફ. એક બ્રાહ્મણનો ઉદ્દેશ એક તરફ. સન્માન. સ્વમાન. સ્વાભિમાન માટે આચાર્ય વિષ્ણુ ગુપ્તે શિખા છોડેલી. એક જ ઉદ્દેશ હતો. મગધની ગાદી. એનો રાજવંશ. ખતમ થાય. મૌર્ય વંશની સ્થાપના થાય. પછી જ શિખા બાંધીશ. એવું વચન લીધેલું. રાજા ને રાજપાટ ખેદાન મેદાન થઇ જાય સાહેબ, મૅડમ. ચાણક્ય શિખા છોડે તો. આ મહત્ત્વ ચોટલા ને શિખાનું.

આણંલનો ચોટલો દેવરાએ બાંધ્યો ને પોતેય બંધાઇ ગયો. પણ કળજગનું કરવું. મનના બાંધ્યા મનમાં જ રહી ગયા. આણંલના પિતા ગામના મુખી. દેવરો એમનેય વ્હાલો. દીકરી માટે આનાથી સારો વર નહીં મળે. દેવરાની બાને વેણ પણ દીધેલું. કહેણ મોકલે એટલી વાર હતી. ને કહેણ આવ્યું. હોળીને દા’ડે. જવાનિયા ફાગ ખેલતા’તા. દેવરાના નામનો સાદ પાડતો. દોડતો એક જણ આવ્યો. ખબર દીધી. આણંલનું પરગામ પાકું થયું. આણંલની બાને દેવરો દીઠોય ગમતો નહીં. આખો દી’ ઢોરા હાંકે જિંદગી થોડી જાય. મારી દીકરી રાજરાણીનું સુખ ભોગવવા સર્જાઇ છે. દેવરા જેવા કંતાયેલા ઘરમાં મારું સોનાનું રતન નહી શોભે. એ તો ઢોલરા આહિરના ખોરડાં શોભાવશે. લગ્નનો અવસર હવે હાથવેંતમાં જ હતો.

આણંલનું ઘેરથી બહાર જવાનું બંધ હતું. દેવરો એકલો બેસી રહેતો. મંદિરને ઓટલે. રાહ જોતો. એ જ વૃક્ષ હેઠે. શત્રુંજી.... ‘શેતલને કાંઠે’. ૧૯૭૫ની ફિલ્મ. રામ કુમાર બોહરા નિર્મિત. રવિન્દ્ર દવે દિગ્દર્શિત. જેસલ તોરલ પછી સૌથી મોટી બ્લૉક બસ્ટર. અમસ્તુંય કોઇ ગુજરાતી ગીત યાદ આવે? ગાવ તો.... ‘જોબનિયાને આંખના ઉલાળામાં રાખો. જોબનિયું આજ આવ્યું ને કાલ જાશે’. ‘વનમાં ચાંદલિયો ઊગ્યો રે’. ‘મેં તો ડુંગર કોરીને ઘર રે કર્યાં. સાહ્યબા અબોલડા હવે ભવના રહ્યા’. ગુજરાતના હૈયે વસેલાં ગીતો. ‘શેતલને કાંઠે’ હિલોળા લેતા સાંભરે. હજી કોઇ ગીત....­? ‘આ રૂડીને રંગીલી રે વ્હાલા તારી વાંસળી રે’. દેવરાની વાંસળીનો સૂર આણંલને ઘેલી કરતો. દોડી આવતી. હવે તો બારણે તાળાં હતાં. તોય આગલી સાંજે આવેલી. દેવરાને મળવા. નથી જીવવું મારે. મને અબઘડી ભગાડી જા. અથવા દેવતા ચાંપ. આ શું બોલી આણંલ? ભગાડી જાય તે દેવરો નહીં. ને વચન લીધું. જીવતા રહેવાનું. આ તો દેવતા ચાંપ્યા કરતાય વધારે કઠોર અગ્નિ પરીક્ષા. કઇ રીતે જીવતી રહીશ દેવરા વિના? વાંસળી. હા, આ તારી વાંસળી મને દઇ દે. એની મરજાદે ભવ કાઢી નાખીશ ઢોલરા આહિર સાથે.

પરણ્યાની પહેલી રાતે ઢોલરાને કહી દીધેલું. મને અડશો મા આહિર. મારું શરીર જોઇતું હોય તો લો આ ધારીયું. ખેંચી લો મારા પ્રાણ. પછી ભોગવો મારું ખોળિયું. તમારી આગ ઠરે ત્યાં સુધી. દેવરાને દીધેલું મારું વચન પણ નહીં તૂટે. ને હું છૂટી જઇશ. સડક થઇ ગયેલો ઢોલરો. આખી જિંદગી આ તપના તાપમાં કાઢવાની? બહાર તો મા વારસની વાટ જોતી બેઠી હશે. હવે? એક રસ્તો છે, દેવરો જ ન રહે તો.... એનું માથું ઉતારી મારા ખોળે ધરજો. પછી મારી ચિતાને આગ ચાંપજો. ઢોલરાના મનની મુરાદ પારખી આણંલે કહી દીધું. હવે ઢોલરાની જિદ. આણંલ દેનું સત. અને દેવરાનો પરિત્યાગ. એની આગ. એમાં ઝૂલસતી પ્રેમકથા. સોરઠમાં આજેય આણંલ દે ફૂલે પૂજાય. સતી આણંલ દે.

એના ચાર હાથના ચોટલે બાંધેલી ગાંઠ પછી છૂટી ખરી? દેવરાનું મસ્તક લેવા નીકળેલા ઢોલરાને શું મળ્યું? પહેલીવાર તો ઢોલરો મોં પછાડ ખાઇને પાછો ફરેલો. એક રાતે ફરી દેવરાના કમાડે દસ્તક થયા. ઢોલરો આહિર. હાથમાં ધારિયું લઇને ઊભેલો. હમણાં ઘા થયો. આ વખતે તો દેવરો.... પણ વાત જરા જુદી હતી. ઢોલરો માંગું લઇને આવેલો. પોતાની બેનનું. એને દેવરા સંગાથે પરણાવવા. તમે માનશો? દેવરો ઝટ રાજી પણ થઇ ગયો. આ સગપણ એ પાછું ઠેલી શકે તેમ નહોતો. ઢોલરાની બહેનને દેવરો પરણ્યો. સામે પોતાની બહેનના લગ્ન ઢોલરા આહિર સંગાથે કરાવ્યા. એક જ માંડવે ઢોલરો ને દેવરો પરણ્યા. તો સતી આણંલ દે? એમનું શું થયું? ‘શેતલને કાંઠે’. જોઇ લો સાહેબો ને મૅડમો. અટપટા રહસ્યોના ગુજરાતી રૂપરંગ. ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી. અરવિંદ ત્રિવેદી અને સ્નેહલતાનો સંગ.

Viral Mehta