ફિલ્મ: હલામણ જેઠવો - અધૂરો દૂહો પૂરો કરે એને સોન કાઠિયાણી વરે (Gujarat Talkies 41)

અધૂરો દૂહો પૂરો કરે એને સોન કાઠિયાણી વરે

બોલો હું કોણ છું? ઘર તો આખું લઇ લઉં. ને જગા પણ રોકું નહીં? આજે જરા રમત કરીએ. ઉખાણાં રમીએ. હું પૂછું. તમારે જવાબ કહેવાનો. સાચા જવાબો પણ અહીં જ છે. વાંચતા જાવ ને શોધતા જાવ. મજાની રમત હતી. દોસ્તો. પરિવાર. પ્રવાસ. મિજબાની. ખાસ તો પ્રેમીઓનું મિલન. ઉખાણાં જાદૂ કરતા. સૌ મળેલાને શોધતા. ને જડીને ફરી ખોવાઇ જતા. એક મસ્ત યુગલની વાત કહું. દેવકુમાર સરખો જવાન. ને છોકરી તો વાત ના પૂછો. જોબન કટોરો. આખેઆખો એની ઉપર ઢળેલો. અઢળક મઢળક છલક છલક. એની કમર બલખે. એ જોવા આખો મલક વલખે. મુખડું ધરે ત્યાં ઉજાસ. ને ફરે ત્યાં મધરાત. કોણ હતી આ ઢળકતી ઢેલ? મોરાણાના ધણી મૂળુભા મેરની એકની એક વ્હાલ સોયી દીકરી. ચોંસઠ કળાઓમાં પ્રવીણ. ચતુર. ગુણિયલ. કવયિત્રી પણ બહુ ઊંચા દરજાની. માથે હેલ લઇને નીકળે. ને જગતના જવાનિયાની તરસ હોઠે આવી જાય. બરડા પંથકમાં તો આ રૂપનારના જોબનના દૂહા ગવાય. ‘કાઠિયાણી કેડ પાતળી, હલકતી માથે હેલ્ય. બરડાહંદી બજારમાં ઢળકતી જાણે ઢેલ્ય’.

બાપને દીકરીનો માંડવો દેખાતો. પણ પાણીદાર ઘોડી પર પાઘડીનું ફૂમતું લહેરાવતા અસવારની ભાળ નહોતી. દીકરી, મોટાં રજવાડાં સામે પડતા આવશે. તું તૈયાર હો તો. હા, બાપુ તમારી આજ્ઞા. પણ એવો અસવાર ગોતજો જે મારાથી સવાયો હોય. એવો તો ક્યાં મળે દીકરી? બાપુ હું એક દૂહો લખું. અધૂરો. એનો મરમ સમજી જાણે. દૂહો પૂરો કરી જાણે. એની સાથે ફેરા લઇશ. ને રૂપાંગનાએ તો ઉખાણું રમતું મૂક્યું. ‘ઘણ વણ ઘડીયાં, એરણ આભડીયાં નહીં....’. સાથે શરત મૂકી. અધૂરો દૂહો પૂરો કરે. એને સોન કાઠિયાણી વરે. સોન કોઇને એક નજરે જોઇ લે, તો પેલો ભવ તરી જાય. એ વરે એના તો સાતે જનમ પાર. એને રાજરાણી બનાવવા કોણ તલપાપડ ન હોય? દૂહા સાથે મૂળુભા મેરનું વચન પણ હતું. પોતાનું રાજ ભેટ આપવા તૈયાર હતા. સોન જેને વરમાળા પહેરાવે તેને. પણ દૂહાનો જવાબ હોય તોને?

બાય-ધ-વે. પહેલાં ઉખાણાંનો જવાબ એ જ પેરેગ્રાફમાં છે હોંકે. દરેક ઉખાણાંમાં એમ જ હશે. નવું ઉખાણું પૂછું. બોલો હું કોણ? પાળીતો પણ શ્વાન નહીં. નકલ કરું પણ મર્કટ નહીં. આપો જવાબ. સોનનો અધૂરો દૂહો લઇને કાસદ રાજ રજવાડે. દેશ દેશાવર. ફરતો ફરે. અડધાને અડધું સમજાયું નહીં. અધૂરું પદ કોઇથી પૂરાયું નહીં. સોનનો બરોબરિયો મળવાના વાંધા હતા. ત્યાં સવાયો શોધવા નીકળ્યા. મૂળુભાની ફિકર વધતી ચાલી. કાસદ કાયમ વીલે મોંઢે પાછો ફરતો. સોન અંદરથી હરખાતી. ખાતરી હતી એને. એક જ જણ આ કરી શકશે. એનો સાજન. મોસાળથી પાછા ફરતા મારગમાં મળેલો. રસ્તામાં જ રાત થયેલી. ડાકુએ વેલડું રોકેલું. ત્યારે આ દેવકુમાર વ્હારે આવેલો. ડાકુને જેર કરી પોબારા ગણાવી દીધા. પછી રાતભર દૂહાની રંગત જામેલી. દેવકુમાર અને સોન. બંને અલગ વૃક્ષ હેઠે. ઘોડલાં. ગાડલાં. ને હૈયાં. આતમને અજવાળે છોડીને બેઠેલાં. ત્યાં સોન પદ રચે. અહીં દેવકુમાર જવાબ વાળે. સવારે મયૂર. શુક. મેના. સૃષ્ટી જાગ્યા ત્યાં સુધી. રંગલો જામ્યો’તો. ત્યાં જ હૈયાં દઇ દીધેલાં બંનેએ. પણ છૂટા પડતાં નામ ઠામ પૂછવાનું રહી ગયેલું. હવે છટકીને ક્યાં જશે? આ દૂહો તો ફક્ત એનું જ ગજું. એ જ પૂરો કરશે.

આપણી રમત આગળ ચલાવીએ. પોલું લાકડું પલકે. ને ગામ જોવા હલકે. બોલો હું કોણ? સોનનો દૂહો લઇ બારોટ ઘુમલી પહોંચ્યો. ત્યાં શિયાજી જેઠવાના રાજ ચાલે. મોટાભાઇ પછી ગાદી સંભાળવા બેઠેલો. વારસ તરીકે નહીં. સંચાલકની હેસિયતે. યુવરાજ જવાન થાય. વિદ્યામા પારંગત થાય. પછી એને રાજ સોંપીશ. શિયાજીએ ભાઇને વચન દીધેલું. એના મનની મુરાદ સાવ મેલી. યુવરાજને ગાદી સોંપવાનો એકેય ઉમળકો નહીં. સોન સુંદરીની વાતો એણેય સાંભળેલી. બુઢ્ઢાનેય તડપ કમ નહોતી. પરણેલો હતો છતાંય! જોડેજોડે મૂળુભાનું રજવાડું પડાવી ખાવાના અભરખા. મૂળુભા મેરના બારોટ આવ્યા. એનું ઢોલને ધબકારે શિયાજીએ સ્વાગત કરેલું. બારોટ દરબારમાં આવ્યા. દૂહો લલકાર્યો. ‘ઘણ વણ ઘડીયાં એરણ આભડીયાં નહીં....’ ને ત્યાં તો સામો જવાબ આવ્યો. ‘સરવડ સ્વાંત તણે મળે તો મોતી નીપજે’. સ્વાતિ નક્ષત્રમાંથી નીકળેલી પાણીની બુંદ. સીધી સમુદ્રની છીપમાં જાય. તો સાચું મોતી થાય. એને ઘાટઘુટ એરણ ઘણની ક્યાં જરૂર? બારોટ હરખ ઘેલો થઇ ગયો. ઘુમલીના યુવરાજે પડકાર ઝીલ્યો હતો. સોનનો દૂહો પૂરો કરી જવાબ વાળેલો. બારોટ તો સીધો મૂળુભા પાસે ગયો. સોનને ખબર આપી. એના તો અસ્તિત્વમાં શરણાયું ગાજવા લાગી.

મહેલથી દોડતી ગઇ વનમાં. પંખીઓ પાસે. ફૂલ, વૃક્ષને વળગીને વધામણાં આપવા. ત્યાં કોઇએ હાથ ઝાલી લીધો. જોયા વિના જ પામી ગઇ સોન. એનો હાથ ઝાલવાનું ગજું બીજા કોનું? કેવા ગોતી કાઢ્યા તમને? સોને સામો સવાલ કર્યો. તેં તો મને નામ ઠામ વિના ગોતી કાઢ્યો. હવે કહે જોઉં હું કોણ? મારું નામ શું છે? બોલ, બોલ મારું નામ. નહીં બોલું. મીઠી રકઝક મંડાણી. સોન ને પેલા દેવકુમાર શા જવાન વચ્ચે. મારા પતિનું નામ દઉં તો પાતક લાગે. એ બધા પાતક મારા માથે બસ. હવે નામ બોલ. આપણા લગ્નની પહેલી રાતે સંભળાવીશ. ના અત્યારે જ કહે. એ નામ મારા હૈયે છે. હોઠે છે. ત્યાંથી સાંભળી લોને? સોન ટાળવા માગતી હતી. શરમ નડતી. મરજાદ અડતી. ને જુવાન હઠે ચઢેલો. આજ તો તારી જીભે જ સાંભળવું છે. અંહં નહીં કહું. અરે કહેને. મારા સમ. હવે સોન અટવાઇ. સમ દીધા પછી. નામ બોલીને ચાલી જઇશ હોં? જુવાન હસતો રહ્યો. હા, હા, બોલ તો ખરી. તમે.... તમે છો, ઘુમલીના દરબાર. બાવીસ બરડાના ધણી. પણ નામ? યુવરજ અધીરો થયેલો.... મારું નામ શું બોલ સોન.... નામ તમારું.... શિયાજી જેઠવા. સ્તબ્ધ થઇ ગયો. શિયાજીનો ભત્રીજો. હલામણ આજે પોતે જ ઉખાણું થઇ ગયો. ‘હલામણ જેઠવો’.

‘સોન હલામણ’. ગુજરાત, સોરઠની અમર પ્રેમ કથા. બે ફિલ્મો બનેલી. પહેલી ૧૯૪૮માં. એની એક મજાની વાત કહું. દિલીપકુમારને એમાં પહેલો બ્રેક મળ્યો. એ પણ ગાયક તરીકે. અવિનાશ વ્યાસે પહેલ કરેલી. કનફ્યુઝ્ડ? આ પણ ઉખાણાં જેવી જ વાત. ‘તારી આંખનો અફીણી’. પડી ઓળખાણ? દિલીપ ધોળકિયા. ગાયક તરીકે એમની આ પહેલી ફિલ્મ. ‘સાવનની વાદલડી તું જા’. પ્રફુલ્લ દેસાઇની શબ્દ રચના. અમીરબાઇ કર્ણાટકી સાથે દિલીપ ધોળકિયાનું યુગલ ગીત. શરૂઆતમાં એમણે દિલીપકુમાર નામ રાખેલું. બીજી ફિલ્મ બની ૧૯૭૭માં. દિગ્દર્શક હતા દિનેશ રાવળ. એના સુપર હિટ ગીતો. અવિનાશ વ્યાસ અને કેશવ રાઠોડે લખેલા. અને સંગીત કોનું હશે બોલો? ગુજરાતના સવાયા સૂરધર. ગૌરાંગ વ્યાસ. એકેએક ગીત આજેય ગુજરાતને હૈયે હોઠે રમે. ‘માનો ગરબો રે રમે રાજને દરબાર’. ‘હરિ હરિ તે વનનો મોરલો ગિરધારી રે’. ‘મુને એકલી મેલીને રમે રાસ. રંગીલા કાન્હા હવે નહીં આવું તારી પાસ’. સ્નેહલતા ઉપેન્દ્રની રૂપેરી જોડીએ ફરી રંગ જમાવેલો.

શિયાજી જેઠવા. હલામણનો કાકો. યુવરાજના શબ્દો એણે પોતાને હાથે લખ્યા. દૂહો પૂરો કર્યો. પત્ર નીચે હલામણને બદલે પોતાનું નામ લખી દીધું. નર્યો લંપટ. નકરું કપટ. જોયુંને? આ પણ બહુ જૂનો ખેલ. કોઇનું કામ. કપટી સત્તાધારીનું નામ. સામા થાય એનું જીવવું ઝેર. કેદમાં પૂરે. અને એમ જ થયું. શિયાજીએ સોન ને એના પિતાને નિમંત્રણ મોકલ્યું. કપટથી જેલમાં પૂર્યા. રાજપાટ લખાવી લીધું. બળજબરી કરી. સોનને વશ કરવા. સોન કોઇને વશ થતી હશે? હલામણે વિદ્રોહ કર્યો. એણે ધાર્યું હોત તો એક ઝાટકે શિયાજી ઢેર. પણ નાના મોટાની મર્યાદા. હંમેશા સજ્જનને જ નડે. દુર્જનોને ક્યાં કોઇ સાનભાન? શિયાજીએ હલામણને રાજદ્રોહી ઠેરવ્યો. પર્વત. જંગલ. વગડા. વેરાન. ખૂંદતો ફરે. શિયાજી માટે સોન જેવી ચતુરાને કેદમાં રાખવી સહેલ નહોતી. લાગ જોઇ નાસી છૂટી. હલામણને શોધતી. રાન રાન ને વાન વાન ભટકતી વિજોગણ. છેક સિંધ પહોંચી. હાબે ડુંગર. અખાત્રીજને મેળે. ત્યાં તો આવશે જ. આવ્યો પણ ખરો હલામણ. બંને મળી શક્યા ખરા? હા, ઝૂરતા હૈયાં એક થયાં. પણ કેવી સ્થિતિમાં? નરાધમ શિયાજીના ગોઝારા તલસાટે બંનેની કેવી વલે કરી? બંને મળ્યા ત્યારે ઘણું મોડું થઇ ગયેલું. અરે હા, આપણું એક ઉખાણું રહી ગયું. ‘ચોટી મારી ઊડે નહીં. પગ મારા ડગે નહીં’. બોલો હું કોણ? જવાબ ઉપર જ ક્યાંક મળશે.

લોકકથા મુજબ તો સોન સતી થયેલાં. હલામણનું શીશ ખોળે ધરીને. ફિલ્મમાં એમ નહોતું. સર્જકોએ સતીપ્રથા અંગે સજાગ રહીને કામ કરેલું. વિજોગની અમાપ વિપદાનું બયાન હતું ફિલ્મમાં. શિયાજીના સિપાહી આખી ભોંય ધમરોળી વળેલા. સોન હલામણને શોધવા. મોટા ઇનામનું એલાન પણ કરેલું. ત્રણ વાત સંતાડી નહીં સંતાય. સોનનું રૂપ. હલામણની જુવાની. અને બંનેનો વિજોગ. ક્યાંક તો ઝડપાઇ જ જશે. માણસોથી સંતાતા. ભૂખ્યા તરસ્યા. ક્યાં લગી વગડા ખૂંદશે? એક તરફ રાજ. બીજી બાજુ ઇનામની લાલસુ પ્રજા. અને સોન હલામણ જેઠવો. શું થયું એમનું? કહી દઉં ચલો આજે. હૅપ્પી ઍન્ડિંગ ફિલ્મ છે. પણ અંત તમે ધારો છો એવોય નથી. એ ઉખાણું ઉકેલવા ફિલ્મ જોઇ લો. ઉમદા ફિલ્મ છે.... ‘હલામણ જેઠવો’ (સતી સોન). આ છે, ફિલ્મનું પૂરું નામ.

Viral Mehta